6 maart 2010 - 19 maart 2010
Like ons op Facebook

6 maart 2010 - 19 maart 2010

door Frans Verhagen

De blogposts op deze pagina zijn geschreven door Frans Verhagen (Oud beheerder van Amerika.nl)

19 maart 2010

Terechte principiële opstelling D66 Amsterdam

D66 heeft zich teruggetrokken uit het collegeoverleg in Amsterdam. De reden is dat de man die namens de PvdA onderhandelde, Lodewijk Asscher, tijdelijk burgemeester wordt. Het is dan ook een rare constructie. Zoals Asscher het zelf vanochtend op de radio zei: hij wordt gewoon weer wethouder als er een nieuwe burgemeester benoemd is, wanneer dat ook moge zijn. In de tussentijd zit er iemand die zijn stoel warm houdt en die vertrekt als Asscher hem weer nodig heeft. Je vraagt je af wat deze talentvolle politicus bezielt. Hij is degene die verantwoordelijk was voor de winst van de PvdA. Hij onderhandelde met de grote winnaar, D66, over het college. En nu gaat hij even burgemeester spelen tot dat niet meer kan en dan komt hij weer terug om weer de leider van de grootste partij te worden. Niet kosher. Het is nogal rigoureus van D6 om de onderhandelingen af te breken maar ik moet zeggen, als je hier geen punt van maakt dan weet ik niet hoe je kunt laten zien dat deze bestuurscultuur anders moet. Van Poelgeest, van Groen Links, vindt het maar raar dat D66 dit doet. Als je daarvoor zomaar uit de onderhandelingen stapt, neem je wel een heel grote verantwoordelijkheid op je. Je kunt ook zeggen dat je dat doet als je op zo'n manier omgaat met de macht. Dat weet Van Poelgeest ook en eigenlijk vindt hij het ook niet betamelijk dat Asscher even burgemeester speelt, maar dat kan hij natuurlijk niet zeggen. Benieuwd hoe Eberhard van der Laan dit glad gaat strijken. D66 kan niet meer terug. De enige oplossing is dat Asscher afziet van zijn tussentijdsje. Waarom wilde hij dat überhaupt?

Neem Nathanyahu op zijn woord: Israël heeft andere vitale belangen dan de rest van de wereld

Philip Stephens heeft vandaag in de FT weer een heldere column, dit keer over het Midden Oosten en wat door moet gaan voor een traject naar een vredesplan. Zijn uitgangspositie is eenvoudig: let's cut the crap. Nethanyahu was duidelijk. Hij schopt Amerika tegen de schenen en steekt om helemaal duidelijk te zijn, ook nog eens een vinger in Amerika's oog. Wat moet Obama doen? Stephens suggestie staat me wel aan maar hij vergt een lef dat de regering Obama tot nu toe niet heeft laten zien. Nethanyahu zei vorige week met zoveel woorden dat de VS en Israël beste maatjes zijn maar dat hij moest handelen 'in de vitale belangen van de staat Israël'. Mooi. Dat opent de deur om vast te stellen dat die vitale belangen botsen met vitale belangen die de VS in de regio heeft. Het wordt tijd om de houdgreep van Israël op de VS te verzwakken en Nethanyahu heeft de openingen gegeven (de illusie dat een rechtse leider in Israël de doorbraak zou kunnen geven, is niet meer dan dat). Israël is een loden ballast voor de VS. En dat de Israël lobby zich achter Nathanyahu schaart en nu dreigt last te veroorzaken voor Obama's andere wetgeving zou als een ongekende en onacceptabele inmenging worden beschouwd als hij van welk ander land dan ook kwam. Ik zou de neiging hebben om weg te lopen van deze kwade vriend. Stephens is constructiever. Hij wil dat Obama met een plan komt dat op zijn termen voorstellen doet. Met name om vast te stellen waar die 'vitale belangen' uiteenlopen en daar consequenties aan te verbinden, bijvoorbeeld het laten vallen van onvoorwaardelijke steun voor Israël in de VN. Nethanyahu stuurt Israël naar diplomatiek isolement en hij moet daarvoor beloond worden: met isolement. Er is geen ruimte meer voor 'the benefit of the doubt'.

Stephens vindt dat Obama verder moet gaan. Hij moet de voorwaarden voor een fair vredesakkoord schetsen en die moeten het startpunt zijn voor gesprekken tussen Palestijnen en Israël. De internationale gemeenschap zou die strategie via de VN moeten ondersteunen. Wat zijn die voorwaarden? Een Palestijnse staat gebaseerd op de grenzen van 1967 met enige grensaanpassingen; een gedeelde hoofdstad in Jerusalem; internationaal gegarandeerde veiligheid voor Israël; beperkingen op het Palestijnse recht op terugkeer. Als Obama niets op tafel legt is er ook geen leiderschap. Stephens is niet optimistisch. En terecht.

Iran met de bom

In het vakblad Foreign Affairs een interessant artikel over hoe de wereld om moet gaan met een Iran dat een kernwapen heeft. Dat is vooruitgang. Vaststellen dat dat kernwapen er komt, is realistisch en hoeft niet noodzakelijk desastreus te zijn. Het is verstandig om erover na te denken wat voor rol we eigenlijk willen voor Iran in de regionale setting van het Midden Oosten. Maar het artikel komt niet heel ver in het bieden van oplossingen, het probeert vooral de termen van deterrence te omschrijven. Die lijken me nauwelijks nodig aangezien kernwapens nu eenmaal niet gebruikt kunnen worden. Achter Irans verlangen ligt een wens om zijn rol in de regio te spelen. Daarover moet gedacht worden en waarom zou je daarmee wachten tot het land een kernwapen heeft? De focus op sancties (die nu sowieso lijken te verpieteren in de Veiligheidsraad) is niet voldoende. Er moet meer geboden worden, in elk geval in fris nadenken.

Airbus vs. Boeiing

Nog even over een zaak die ik heb laten liggen vorige week. Het terugtrekken van Airbus uit de tanker deal met het Pentagon is het gevolg van, simpel en eenvoudig, de manier waarop de opdracht voor het vliegtuig is toegeschreven naar Boeiing. Amerika wil de banen en de centen in Amerika houden. De twee senatoren van Alabama mogen protesteren, omdat de Airbus fabriek bij hen in de staat zou komen - feit is dat Boeiing gewoon machtiger is. Klaar. Met inhoudelijke overwegingen heeft het niets te maken.Boeiing heeft gewoon betere lobbyisten.

Het constitutioneel excuus van Merkel

Het lijkt erop dat de Grieken voor een oplossing van hun kredietproblemen (feitelijk de financiering van hun enorme schulden tegen een acceptabele rente) zijn aangewezen op het IMF. Er is, tot Papandreou's ergernis, geen Europese optie aanwezig. Althans, niet volgens de Duitsers die hier de toon aangeven. De roep van politici om geen cent uit te geven om de Grieken te helpen is sterk en gemakkelijk. Hij doet niets aan het onderliggende probleem en de kiezers horen dat graag. Vandaar dat je die roep ook bij ons hoort, onder andere van de VVD. Een argument dat ik nog niet eerder hoorde (maar dat kan aan mij liggen) is dat de bewegingsruimte van de Duitse regering beperkt is door uitspraken en mogelijke uitspraken van het Duitse Constitutionele Hof in Karlsruhe. Het komt er op neer dat in 1998 een zaak diende waarbij de invoering van de Euro, of beter gezegd, de afschaffing van de Mark, als een aantasting van eigendomsrechten werd gezien. Die zaak werd afgewezen maar in dat proces formuleerde het Hof de grenzen waarbinnen de Duitse regering kan opereren. 'Stabiliteit' was daarbij een voorwaarde en dat schijnt nu de regel te zijn die Merkel niet wil breken. Het kan ook een gemakkelijke uitweg zijn om te doen wat Merkel en Schäuble eigenlijk willen: eenmalig Griekenland redden maar dan wel met een regime geïnstalleerd dat in het vervolg overtredende landen (denk aan Spanje, Italië en Portugal) eruit gooit. Papandreou van zijn kant wil een ferm commitment dat zijn land niet het slachtoffer wordt van anonieme jongens en meisjes met een computer in trading rooms die speculeren dat het een lieve lust is.

Een tussen de regels door boodschap van Merkel constitutionele hof boodschap (aangevuld met een uitspraak in 2009 over het Lissabon verdrag dat klaagt dat er geen democratische controle is en dat de Bundestag de uiteindelijk bron van legitimiteit moet zijn) is dat de ruimte voor manoeuvreren voor de Duitse regering beperkt is. Het zou de machtigste participant in de EU steeds minder mogelijkheid geven om de EU uit te bouwen of functionele compromissen te vinden. Wordt vervolgd. Wie geïnteresseerd is in deze constitutionele argumenten moet de column lezen van Quentin Peel in de FT (staat nog niet on line).

Verindividualisering dankzij narcisme jaren zestig

In een bespreking van het meest recente boek (en gegeven zijn voortschrijdende ziekte, waarschijnlijk laatste) van Tony Judt kwam ik een paar observaties tegen die me aan het denken zetten (en het boek zullen doen lezen). Judd vraagt zich onder meer af waarom het vertrouwen in overheid en leiders zo is afgenomen nadat er in de jaren vijftig en zestig enorme vooruitgang was geboekt. Een van de schuldigen, zegt Judt, is de generatie van de jaren zestig. Hij noemt die narcistisch en grotendeels ongeïnteresseerd in sociale rechtvaardigheid. 'Wat de generatie van 60 verenigde was niet het belang van allen, maar de noden en behoeften van ieder (apart)'. Alle linkse praat en CPN modieusheid van die jaren leidden inderdaad vooral tot een geautomiseerde, geïndividualiseerde samenleving, versterkt door de sterk libertijnse (maar vooral egoïstische) inslag van het vrije markt denken dat sinds de jaren tachtig de politiek veroverde. Individualisering was de trend, samen met belangenbehartiging. Het zet me aan het denken over wat ik zelf onder liberalisme versta. Niet het halfwassen denken van D66 dat zich vooral richt op de individuen en te weinig denkt over hoe die individuen samen een samenleving inrichten en onder welke voorwaarden, maar ook niet (of juist helemaal niet) het belangenbehartigers denken van de VVD. De uitdaging die Judd schetst, ligt er nog steeds. Een herformulering van ouderwets liberaal denken dat in de ideeën van de oude J.S. Mill als vanzelfsprekend sociaal is omdat mensen alleen maar tot volle ontplooiing kunnen komen in relatie tot anderen. Sociaal liberaal is daarom dubbelop en een uitvinding van na de jaren zestig, toen zowel sociaal als liberaal enigszins verdacht klonken. Er is in Nederland geen goede, brede liberale partij, wat de VVD ook mag roepen. Dat is nog steeds een groot gemis.

Een andere observatie van Judt die me trof is dat de leiders die de jaren zestig en zeventig hebben voortgebracht misschien wel enthousiast zijn en zelfs ideeën kunnen hebben, maar er zeker niet in slagen om die over te brengen op de kiezers. Hij is nostalgisch naar een eerdere klasse van staatslieden die een politieke klasse vertegenwoordigden die zich diep bewust was van zijn sociale en morele verantwoordelijkheid. Dat is inderdaad een van de dingen die we zijn kwijtgeraakt - omdat mijn generatie van zestig juist de professionele politici kwijt wilde. Wat we terug hebben gekregen zijn ... professionele politici, of mensen met een carrièreambitie. Echte volksvertegenwoordigers zijn met een lampje te zoeken en dat is precies wat de kiezer voelt, denk ik. Daarom gaan discussies ook over de meest onzinnige onderwerpen en veel te weinig over de grote lijnen, zijn er bijzonder weinig behoorlijke sprekers en al heel weinig geloofwaardige leiders. Judt is nostalgisch, misschien naar iets dat nooit echt zo heeft bestaan, maar hij legt wel een vinger op de zere plek.

Hij haalt de eindstreep maar mooi is het niet

Obama gaat zondag zijn ziektekostenwetgeving realiseren en dat is maar goed ook. Niet alleen omdat alles beter is dan niets maar ook omdat niemand iets heeft aan een mislukte president, ten val gebracht door nihilistische, negatieve Republikeinen. Het Amerikaanse politieke systeem is altijd lastig geweest om mee te werken. Ik weet niet of het nu erger is dan, pak weg, in de jaren vijftig, of dat de leiders misschien van mindere kwaliteit zijn, maar inactiviteit zit ingebakken in het systeem. Er werd wel gezegd dat het systeem prima is om een groeiende koek te verdelen maar desastreus om iets te doen als de koek kleiner wordt. De kans op substantiële hervormingen (de wanverhouding tussen vertegenwoordiging van grote en kleine staten in de senaat) is minimaal. Daar hoeven we niet op te wachten. Ik had hoge verwachtingen van Obama als manipulator van het systeem zoals het is. Dat is behoorlijk tegengevallen. Zijn wetgeving is noodzakelijk maar niet voldoende. Hij zal er wel door komen zondag, zeker na de laatste bijstelling van de mogelijke budgeteffecten. Maar het was een wanvertoning.

Voorspelbare provocaties

Dat de PVV in Almere afhaakt, verbaast natuurlijk niemand. Ze willen helemaal niet besturen. Ze willen alleen maar roepen aan de kant. De andere partijen klagen terecht dat deze PVV het zich wel heel gemakkelijk maakt om de leiding af te staan (zoals de PVV terecht klaagde in Den Haag dat de PvdA het veel te gemakkelijk maakte om hen buiten te sluiten). Maar inderdaad, als duidelijk is dat er niet te onderhandelen valt over het belachelijke standpunt over hoofddoekjes van de Partij van de Verboden en Provocatie, dan hoef je niet veel verder te praten.

Hypocriete CDA

Het CDA toont zich over rekeningrijden op zijn smalst en verdient een flinke afstraffing. Dat ze nu het project van Eurlings laten vallen is een overwinning voor de Telegraaf en de ANWB en het is een schande dat die beslissen over dit belangrijke zaken.

17 maart 2010

Kiesdrempel

Hans Hoogervorst pleitte gisteren in de NRC voor een kiesdrempel van vijf procent. Ik deel zijn zorg over versplintering, al moet ik nog maar zien dat dit ook werkelijk het geval zal zijn. Zijn analyse is niet nieuw. Maar waarom zouden we ons beperken tot een tweestromenland? Waarom niet drie of vier stromen? In feite heeft hij het daar ook over, want wisselende meerderheden van de vijf partijen die in zijn visie zouden overblijven, staan meerdere stromen toe. Hoogervorst onderkent, terecht, dat een districtenstelsel de beste oplossing is omdat het een band met de kiezer brengt die er nu niet is. Een gemengd districtenstelsel, eerder voorgesteld door D66 maar nooit hard gemaakt, is ook een optie. Het lost allerlei andere problemen van partijvorming niet op (of gebrek aan partijvorming - in een eigenwijs land als Nederland kan het al gauw leiden tot 150 individuele partijen). Ik ben niet per se tegen een kiesdrempel. Waarom die vijf procent moet zijn, en niet vier of zes, weet ik niet. Een echt sociaal democratisch blok, een liberaal blok en een christen democratisch blok zou vooruitgang zijn. En vooruit, laten we het vijf partijen maken: heel links, sociaal democratisch, crhisten democratisch, liberaal en conservatief. Of het de problemen oplost, weet ik zo net niet, want je krijgt dan binnen de partijen factievorming. Maar de uitgangspositie dat twee of driemanspartijen, en zelfs partijen met zes zetels weinig bijdragen, is correct. Daar moeten we over doordenken. Zal het gebeuren? Nee, in de week dat Van Mierlo overleed, is het goed te herinneren dat hij uiteindelijk ook niets heeft veranderd aan het systeem en dat zijn partij de kroonjuwelen heeft opgeborgen.

Het 'Marokkanen probleem'

Het Korps Landelijke Politieke Diensten, een organisatie die ik nog niet kende, publiceerde vorige week een analyse van de Marokkaanse rotjong in Nederland. Het doel bleek om subsidies te verdelen, waarmee we nadrukkelijk thuis zijn in de manier waarop Nederland werkt.
Gouda bleek de zwaarste Marokkanen druk te hebben. Eén op de drie daders is er Marokkaan, 0,55 procent van alle bewoners van de stad. We hadden het, als ik het absolute cijfer goed heb onthouden, over 331 jongens. 331! Ik zal niet zeggen dat dit geen probleem is, of dat ruim 300 jongens geen overlast kunnen veroorzaken maar het plaatst de 'Marokkanen problematiek' wel in perspectief (nog los van de twijfels die ook de NRC editorial uitsprak over de mate waarin Marokkanen vaker dan de rest van Nederland door de politie getarget worden). De NRC concludeert, tamelijk overbodig maar in het Nederland van Wilders en Hirsi Ali nog steeds nodig, dat deze jongens Nederlands zijn, hier geboren en hier opgegroeid. Omdat we Marokkanen meten weten we veel meer van hen als groep dan andere groepen, maar het is aardig vast te stellen dat autochtonen over het geheel genomen voor zwaardere misdrijven in het gevang komen. Ik herinner me ook een onderzoek dit najaar dat autochtone criminelen dat levenslang zijn en vaak uit een crimineel milieu komen, terwijl allochtone criminelen na hun 25ste ander emplooi zoeken. Bovendien was er onderzoek van het NICIS dat juist Marokkanen die deel willen uitmaken van de Nederlandse samenleving extra gevoelig zijn voor afwijzing door die samenleving en dan hun kont tegen de krib gooien. Allemaal redenen om verstandig om te gaan met onze jongeren problematiek. Want dat is het, Nederland heeft een jongerenprobleem. Marokkaanse jongens zijn daarvan een onderdeel, niet meer en niet minder. Zeker die absolute cijfers plaatsen het probleem ook in perspectief. Een paar honderd rotjong kunnen veel problemen veroorzaken (we zien het ieder weekend) maar het zijn uiteindelijk toch maar een paar honderd rotjong. En het gaat al helemaal niet aan om een hele bevolkingsgroep verantwoordelijk te houden voor die paar honderd rotjong.

16 maart 2010

Laatste week voor ziektekosten

Deze week is het do-or-die voor Obama. Als zijn ziektekostenwet wordt afgewezen, nota bene door zijn eigen partijgenoten, zal zijn presidentschap als mislukt worden aangemerkt, wat er ook moge zijn van successen in het eerste jaar. Je kunt er lang en breed over blijven praten maar het is belangrijk dat er iets wordt aangenomen. De Democraten zijn toch al verloren als het hierom gaat draaien in november: als ze het afstemmen doemen ze hun president, als ze ervoor stemmen gaan de Republikeinen wild tekeer. Beter het laatste zou ik zeggen. Verliezen doe je onder beide omstandigheden.

Israël op ram koers

Sowieso een slechte week voor Obama. Hij is door Israël in zijn hemd gezet, niet voor het eerst. Het heeft een beerput geopend van twijfels over Obama's hardheid, zijn bereidheid met de vuist op tafel te slaan. Wat het ook duidelijk maakt is dat Israël niet voor rede vatbaar is. Niet voor het eerst en zeker niet voor het laatst. De steun voor het land zal verder afnemen, in Europa is die al flink gedaald, in de VS zal duidelijk worden dat vitale belangen voor Israël bepaald niet gelden voor Amerika (zeker niet als het om settlements gaat). Ze spelen met vuur.

Twee falende presidenten, twee verhalen

Sarkozy kan Obama eens bellen, kunnen ze samen somberen. De Franse president heeft ervan langs gekregen in regionale verkiezingen. Terecht. Of het veel betekent voor de presidentsverkiezingen van 2012 staat te bezien. Maar in beide gevallen is er sprake van een president die hoge verwachtingen opriep en zwaar teleurstelt - waarbij Sarkozy meer te verwijten valt omdat hij een narcistische, egocentrische aard heeft die hem zelf schade doet. Obama heeft het ten minste geprobeerd en je kunt twijfels hebben over zijn politieke vaardigheden, niet over zijn karakter.

De Duitse Alleingang over de Euro

Wolfgang Münchau had gisteren weer een scherpe column in de Financial Times. Hij interpreteert het Duitse voorstel voor een EMF, geformuleerd door minister Schäuble, als een rookgordijn. De boodschap van Schäuble is dat Griekenland het enige land is dat gered zal worden. Vanaf nu is het exit voor krukken. In het plan zou Griekenland er al uit gegooid zijn. Münchau vindt het een duidelijke benadering van Duitsland, een consistente benadering maar ook een foute benadering. Hij dacht dat Duitsland een belang had bij het behouden van de Eurozone als achterland voor zijn export (gisteren kwam ook de franse minister Lagarde door met kritiek op de zwakke consumptie in Duitsland, waardoor de rest van Europa schade lijdt). Hij onderkent nu dat het Schäuble plan vooral neerkomt op het doorduwen van een strategie om het begrotingstekort weg te werken tegen 2016. Het is een unilaterale strategie die geen steun zal vinden omdat hij de rest van Europa schade toebrengt.

Het Schäuble plan is meer dan een simpel verzekeringssysteem. Het zou ook een verandering van de Europese verdragen vereisen en er is niemand die dat wil. Het gevolg zal stagnatie zijn. Münchau trekt twee conclusies. De eerste dat de monetaire unie als die 16 of meer leden moet hebben een fiscale unie vereist of zal mislukken. Hij is daar pessimistisch over. Het zal niet gebeuren. De tweede conclusie is dat een monetaire unie gebaseerd op afgesproken regels mogelijk is maar alleen onder een groep gelijkgerichte landen. Maar een klein aantal landen kan aan de eisen van een monetaire unie met Duitsland voldoen, politiek en economisch. Hij concludeert: 'Het Schäuble voorstel vertelt met dat het conservatieve establishment van Duitsland de tweede optie wil. Ze zouden voorzichtig moeten zijn met wat ze zich wensen. Linksom of rechtsom zouden het uiteindelijk wel eens kunnen krijgen.' Sombere geluiden.

15 maart 2010

Shaskavili's nieuwe act

Opnieuw heeft het Georgië van Shaskavili zichzelf buitenspel gezet als serieuze partner voor het westen. Gisteren toonde een door Shaskavili gesteund televisiestation zich op zijn alleronverantwoordelijkst door een soort War of the Worlds (Orson Welles) achtige namaak invasie van de Russen op te voeren als televisieshow. De oppositie werd voorgesteld alsof ze de invasie verwelkomden. De angstige burgers trapten erin, schrokken zich een ongeluk. Shaskavili's praatje dat het geen slim programma was maar wel degelijk de realiteit weergaf die zich zou kunnen afspelen is selfserving en net zo onverantwoordelijk als deze voormalig veelbelovende president zich al eerder heeft betoond. Het lijkt erop dat het hele project als een boemerang op hem terugslaat en dat zou mooi zijn. In elk geval maakt het duidelijk dat met een dergelijk land met een dergelijke leider voor de EU of de NAVO geen zaken te doen zijn.

De oplichters van Lehman

Anton Vulakas is de man die door een Amerikaans gerechtshof is benoemd om de ondergang van Lehman Brothers te onderzoeken. Zijn rapport van 2200 pagina's kwam donderdag uit. De artikelen erover in de Financial Times maken duidelijk dat het topmanagement van Lehman gebruik maakte van dubieuze constructies om de boeken op te tuigen. Daardoor kon de bank met een beperkt eigen vermogen tientallen miljarden aan risicovolle investeringen buiten de boeken houden. Toen de markt zich tegen Lehman keerde, in 2008, bleek het bedrijf geen idee te hebben van hoeveel risico ze nu eigenlijk hadden in de nogal illiquide hypotheekmarkten. Door te schuiven met miljarden dollars kon de bank dat verhullen en de boeken er aan het eind van een kwartaal anders laten uitzien dan de werkelijkheid eiste. Vulakas stelt dat er veel redenen zijn waarom Lehman faalde en dat de verantwoordelijkheid door meerdere mensen wordt gedeeld, maar dat de problemen werden vergroot door Lehman managers wier gedrag varieerde van serieus tot niet te verontschuldigende fouten tot vervolgbare manipulatie van de boeken. Dit laatste zou ertoe kunnen leiden dat de bazen van Lehman alsnog vervolgt worden omdat ze de aandeelhouders een vals beeld hebben voorgeschoteld.

In een commentaar stelt de FT dat er ongetwijfeld veel gegniffeld zal worden over 'zwendelende bankiers'. 'Lehman was een slecht geleide bank die werkte met een onverantwoord business model', vat de krant samen. Het was geen Madoff operatie of Enron constructie en, vindt de FT, de lessen moeten dan ook anders zijn. Het was na de bijna ondergang van Berar Stearns in maart 2008 duidelijk dat Lehman de volgende kwetsbare pion was. Het management, zelf allemaal grootaandeelhouders, deden niet wat verstandig was maar wat hun toekomstige waarde zoveel mogelijk beloofde te beschermen.

De echte les is dat de autoriteiten zich geen zorgen maakten over een zo gigantische onder gekapitaliseerde organisatie. De accountants en de juristen eromheen deden evenmin hun plicht. De FT vat samen: 'instellingen die lijken op banken moeten allemaal als banken behandeld worden en onderworpen worden aan streng toezicht.' De mogelijkheden om het systeem te misbruiken, zoals Lehman deed, moeten worden afgesloten.

Vorige week stelde de Conservatieve Partij dat ze niet actief tegen de EU in de weer zou gaan, als ze in mei aan de regering komt. Mooi, maar iedereen die de conservatieven heeft gevolgd moet sceptisch zijn over hun bereidheid om niet dwars te liggen. Soms heeft dat desastreuze gevolgen voor die sceptici zelf, zoals het terugtrekken van de Conservatieven uit de EPP waarin de CDU van Merkel de hoofdrol speelt, samen met de UMP van Sarkozy. Het heeft de relaties met deze twee regeringsleiders als verpest. De vraag blijft of David Cameron als premier in staat zal zijn om de meest radicale elementen in zijn eigen parlementaire partij in toom te houden.

Californië failliet, onderwijs de klos

Studenten in Berkeley demonstreerden deze week. Doen ze daar niet altijd, zult u zich afvragen. Nee, sinds de jaren zestig is het redelijk rustig. Maar nu dreigt het fantastische systeem van publieke universiteiten in Californië onder te gaan in de begrotingscrisis. De collegegelden worden steeds hoger en zijn bijna net zo hoog als die van private universiteiten, en het aantal colleges dat wordt gegeven loopt gedurig terug.

Een briljante opschudder

Alles over Hans van Mierlo is al gezegd. Veel positiefs. Ik vond hem lang een inspiratie en vond hem daarna te lang op de achtergrond zijn partij beïnvloeden. Ik hoor hem nog zeggen: 'het is een meisje geworden', toen hij Els Borst opdrong als lijsttrekker. En zoals Pechtold schreef in de NRC, tot op het laatst bleef Van Mierlo betrokken. Te veel wat mij betreft. Een briljante opschudder maar veertig jaar D66 hebben het systeem niet veranderd.

Lange termijn planning

Job Cohen zat er dus altijd al als lijsttrekker aan te komen. Bos zou dat konijn deze zomer uit de hoed getoverd hebben als het kabinet niet gevallen was. Dan had de partij na dramatische gemeenteraadsverkiezingen de weg omhoog kunnen vinden. Petje af voor de planning van Wouter Bos. Het liep even wat anders. Dank zij minister Verhagen en dankzij Balkenende werd de weg omhoog al eerder ingezet en gaat de PvdA straks de grootste partij worden. Ik had al eerder voorspeld dat het die kant op zou gaan maar had uiteraard dit scenario niet voorzien. De media hebben een heel weekend kunnen neuzelen over de voltooide emancipatie, nu ook mannen graag betrokken zijn bij hun gezin. Wat een onzin is daar gedebiteerd, maar goed. Politiek is geen lolletje, althans het is soms moeilijk lol te houden, zo blijkt, in het genieten van macht en gezag.
Het CDA zit met een leiderschapsprobleem. Eurlings weg, Verhagen onderuit, Balkenende in een dubieuze rol als lijsttrekker voor kamerverkiezingen terwijl hij niet in het parlement wil, Van Geel, tja, Van Geel. Hij heeft toch de beste papieren.

Overslaande langspeelplaat

Voor Wilders wordt het lastig. Hij klonk vrijdag als een overslaande langspeelplaat met zijn theedrinkende miultiknuffelaar. Ik heb het wel dertig keer gehoord, steeds zelfde toonhoogte, zelfde nadruk. Het heerlijke is dat Wilders en een aantal andere fobisten, waaronder Ellian, een geweldige hekel hebben aan Cohen. Dat beïnvloedt hun denken en hun doen. Ik verwacht dat Wilders ergens in deze campagne uit de rails loopt. Dat zal gebeuren, denk ik, als hij vergeet zijn pilletjes in te nemen en zijn donkerste fantasieën over de kiezers uitstrooit. Die zal zich dan realiseren dat de patiënt in ernstige conditie is. Verwacht geen serieus debat over de argumenten. Cohen zal zijn stalletje uitzetten (en hij heeft in Amsterdam een veel mooier verhaal over integratie te vertellen dan zijn partij tot nu toe deed) en Wilders zal zijn handel proberen te verkopen. Interactie is een mooie illusie.

11 maart 2010

Als lemmingen naar de afgrond

In de Trib een op ed stuk van voormalig Rabin zegsman Uri Dromi over het thema dat ik hier al vaker heb aangekaart: de mars naar de ondergang van Israël. Het artikel verwijst naar Barbara Tuchman's boek The March of Folly, hoe historische personen de ondergang tegemoet gingen ook al hadden ze, als ze erover dachten, kunnen weten dat het nooit goed zou kunnen gaan. Voor Israël is dat de onwil om een grens te bepalen na 1967. Dat hoeft niet per se de grens van toen te zijn maar het voortkruipen van annexatie van gestolen land onder de vlag van bijbelse rechten zal nooit tot een stabiele oplossing kunnen leiden. De schrijver citeert Barak, de minister van defensie, die het onlangs met zoveel woorden zei: niet de atoomdreiging van Iran is waar Israël bang voor moet zijn maar het ontbreken van een grensmarkering in het historische land van Israël. Het vooruitzicht van een gemengd Israëlisch Palestijnse staat waarin Israël alles heeft ingepikt van waarde maar de Palestijnen qua aantal de meerderheid vormen is een van de scenario's die hij opwerpt. Een apartheid staat die niet valt vol te houden. Hij noemt het een Trojaans paard dat Israël binnenhaalt. En dat is net zo'n mooi beeld als dat van de March of Folly. En net zo dreigend.

Islamofobie, the sequel

Zoals alle succesfilms krijgt ook Wilders broddelwerkje een vervolg. De grote regisseur heeft aangekondigd dat het niet voor de verkiezingen klaar zal zijn, waarmee het wel keurig een deel van de verkiezingsstrijd is geworden. Ik hoop dat de media en de andere politici dat zullen blootleggen, zonder de man de aandacht te geven waar hij op uit is. Ik kan nog steeds niet geloven dat de potentiële achterban van Wilders diens ziektebeeld deelt. Misschien heb ik ongelijk en is 15 procent van de Nederlanders inmiddels islamofoob. Maar dat moet dan wel goed vastgelegd worden. Mensen die tegen de elite stemmen, tegen Den Haag, tegen de gevestigde machten moet wel weten wat voor lui ze helpen, de Fritsma's en de Wildersen van Nederland.

Obama moet niet proberen pragmatisch te zijn

Ik heb Frank Rich al een tijdje niet meer gelezen. De columnist van de NYT wordt door de Trib niet meer overgenomen. Dat is jammer want hij geeft deze week een bijtende analyse van het mislukken van Obama's presidentschap. Hij citeerde Obama in zijn rally van vorige week woensdag. "Ze wachten op ons", zei Obama over healthcare. In alle eerlijkheid, zei Rich, de mensen hebben het al opgegeven. En dat is precies het probleem met Obama's presidentschap. Dit is een do-or-die moment en de oppositie heeft er weinig mee te maken. Obama's wet is nu in handen van de Democraten. Als die hun president laten vallen is het finito. Rich stelt, terecht denk ik, dat als de wet erdoor komt de verkiezingen in november zullen gaan over de economie. Hoe Obama er dan voor staat is onduidelijk - zijn boodschap dat Democraten beter voor je zijn in een recessie dan de Fox News Republikeinen is alles behalve duidelijk. Maar dat, en het huidige gemier binnen de Witte Huis staf, wijzen op een groter Obama probleem. Het probleem, zegt Rich, is niet dat Obama probeert te veel te doen, maar dat er geen consistente heldere boodschap is die alles wat hij probeert te doen bij elkaar trekt. Rich analyseert vervolgens pragmatisme en noteert, terecht, dat dit gaat over processen en niet over principes (let op pragmaten in Nederland). Obama's vrees om als partijdig over te komen heeft hem kleurloos en visieloos gemaakt. De klokt tikt door en de afrekening komt op 2 november, meent Rich.

Jammer dat er geen concurrentie is bij de lijsttrekkersverkiezingen

Alexander Pechtold wordt de lijsttrekker van D66. Er zijn geen tegenkandidaten. Dat is jammer. De kroning van leiders zonder dat er iemand is die hen uitdaagt, is geen goede zaak in democratische partijen. De verkorte procedure met verkiezingen op 9 juni maakt het lastig om een goede partijleiderstrijd uit te vechten en misschien is dat de reden dat niemand zich daarvoor opgeworpen heeft (bekentenis: ik heb er in het niet zo verre verleden wel over gedacht om dat te doen - niet om te winnen maar om te laten zien dat er wel degelijk gevarieerdheid bestaat binnen D66 en verschil van mening over de ideologische basis van de partij; maar ik heb het niet gedaan en dus is dit het laatste dat ik erover zeg). Het is jammer omdat D66 daardoor zichzelf geen kans geeft om te laten zien dat de partij meer is dan de Pechtold partij en dat er verschillende visies bestaan over de rol van een liberale partij in het politieke midden. En dat er verschil van mening is over programmatische onderwerpen - en overeenstemming gebaseerd op een mens en maatschappijbeeld.
Een paar stevige debatten daarover zouden goed geweest zijn voor D66 en voor Pechtold. Het zou D66 inhoudelijk meer op de kaart gezet hebben en de reputatie die ze graag zouden willen hebben, namelijk die van debatpartij, hebben ondersteund. Jammer daarom dat Pechtold de enige kandidaat is. En gefeliciteerd met het lijsttrekkerschap.

10 januari 2010

Doe mij maar een EMF

Voor niet specialisten is het moeilijk te beslissen of een EMF, een Europees fonds om de onzekerheden rondom de Euro te beperken, nuttig en noodzakelijk is. De FT geeft een mooi overzichtje en ik neig, als bijstander, naar een voorkeur vóór zo'n EMF. Duitsland, meestal erg voorzichtig met dit soort dingen, lijkt ook van mening veranderd. De Q&A die de FT erover geeft is nuttig. Duidelijk is dat de EU niet goed in staat is om te gaan met een crisis à la die van Griekenland (en mogelijk een aantal andere landen). Hij bedreigde de stabiliteit van de hele EU omdat niet duidelijk is wat in het ergste geval zou kunnen gebeuren. Een EMF zou die onzekerheid kunnen beperken door duidelijk wat de procedures zijn om met problemen om te gaan. Hoe het fonds zou werken is niet helemaal duidelijk. Een Duits voorstel was om heffingen te leggen op landen die de EUR fiscale regels overtreden (daarmee dat onaantrekkelijk makend) en dat aan te vullen met leningen in de markt. Als zo'n fonds in 1999 was opgezet, schrijft Daniel Gros van het Centre for European Policy Studies, dan zou het 120 miljard Euro hebben binnengehaald en dat is voldoende om een kleine tot midden grote crisis aan te kunnen. In een crisis zou een land kunnen terugvallen op wat het had betaald, vooropgesteld dat de fiscale regels in orde waren. Waarom dat niet aan het IMF overlaten, die is er al? De FT geeft twee redenen. De eerste is dat het de Eurozone zijn eigen lot in handen zou geven. Dat is altijd plezierig. Ten tweede zouden de EU instellingen meteen grotere macht hebben om misdragingen te straffen (nu blijkt dat iedereen wist van de Griekse machinaties maar niemand iets deed, is dat een sterk argument). Een bezwaar van tegenstanders van een EMF is dat het de effectiviteit van fiscale regels zou ondermijnen want die zetten al een beperking op tekorten. Het zou, volgens hen, het klimaat juist verzwakken in plaats van versterken. De FT denkt dat een EMF wel degelijk beter zou zijn. Nu kan Griekenland rekenen op hulp omdat het te hoge kosten meebrengt om niet te helpen. Als er een EMF was geweest, zou dat op ordelijke manier kunnen zijn afgewikkeld. Ik denk dat ik het begrijp en het lijkt me verstandig om met dat EMF op de proppen te komen.

Israël speelt hoog spel - opnieuw

Joe Biden is pissed. En terecht. Nethanyahu's zoveelste nederzettingen belediging is een klap in het gezicht van de vice president, net op bezoek om te kijken of er voortgang mogelijk is. Het enige voordeel is dat hij het antwoord nu duidelijk heeft gekregen. Tijd om daar consequenties aan te verbinden.

Amerikaanse terugtrekking Irak op schema

In de naweeën van de Iraakse verkiezingen lijken de Amerikaanse terugtrekkingen goed op schema te liggen. Dat hoopt althans de senior US Commander in Irak. Hij denkt dat de komende maanden de Amerikaanse aanwezigheid kan worden teruggebracht van 96.000 tot 50.000 op 1 september. Aan het einde van 2011 zou de volledige terugtrekking dan voltooid moeten zijn. Generaal Odierno denkt dat dit allemaal goed gaat, tenzij er een catastrofe plaats vindt. Maar de overgang van Amerikaanse veiligheid naar Irakese veiligheid zal niet zo gemakkelijk gaan. Ook kleine catastrofes kunnen roet in het eten gooien. Maar so far, so good.

Aboutalep beschadigd

Aboutalep heeft aanzienlijke schade geleden nu hij op zijn schreden heeft moeten terugkeren op zijn besluit geen hertellingen te vragen. Vervelend, want het is niet het eerste akkefietje dat hem overkomt. Waarom ging het mis? Dat is onbegrijpelijk. Juist iemand als Aboutalep had zich moeten realiseren hoe precair zijn positie was tussen PvdA en Leefbaar.

9 maart 2010

Toe nou, JP, nog één keer proberen

Balkenende is nog niet weg. Tja, wat moet je er nog over zeggen? De tekening in de NRC van gisteren zei eigenlijk alles wat er nog over is. Een verkiezingsposter met als slogan: Balkenende. Nog één keer. Dodelijk.

Obama in de aanval

Obama is met zijn gezondheidswetgeving de boer op aan het gaan. De eerste aanval was op de verzekeringsmaatschappijen. Ik kan het niet goed beoordelen maar het lijkt me dat hij nu toch echt moet neerzetten wat de voordelen van zijn plan zijn en niet wie er allemaal tegen is. Dat doet hij indirect wel omdat het de verzekeraars zijn die de premies opjagen maar het lijkt me niet de goede strategie.

Geen hoop in het Midden Oosten

Joe Biden is nu naar het Midden Oosten gestuurd om een opening te forceren. Ik denk niet dat het wat wordt. Israël blijft lekker nederzettingen opzetten en zichzelf voor de gek houden dat het geen vrede nodig heeft. De Palestijnen zijn en blijven zielig en machteloos. Geen goede basis. De VS kan koppen tegen elkaar knallen maar Obama (Hillary?) hebben het spel weggegeven door zich te laten ringeloren over die nederzettingen. Er is geen hoop.

Kunstprijzen

Ik lees dat de Stuyvesant collectie die nu in Sotheby's wordt geveild veel meer opgebracht heeft dan verwacht. Dat verbaast me niets want de prijzen die Sotheby erbij had gezet waren absurd laag. Misschien wilden ze voorkomen dat het tegen zou vallen maar je kon op je vingers uittellen dat er hoger geboden zou worden (vooral laaggeprijsde werken waren meteen heel laag gegaan). Interessante collectie. Veel spul van museum kwaliteit, ook door het formaat. Maar ook veel gedateerd. Althans, dat gevoel kreeg ik. Dingen die in de jaren zestig en zeventig furore maakten maar waarvan je nu denkt: tja, wat moet ik ermee? En wat je dan altijd ziet is dat wat kwaliteit had, kwaliteit blijft houden.

Gelukkig niet Avatar

Ik geef niet veel om de Oscars. Maar het doet wel enigszins goed dat Avatar niet erg succesvol was. Prima vermaak maar als film niet interessant. De Hurt Locker ken ik niet maar die ga ik nu graag bekijken, net als die film over de verlopen country zanger die ik gemist had.

Verkiezingen Irak

Wat je aan die verkiezingen in Irak hebt, blijft onduidelijk. Dát er gestemd is, is ongetwijfeld vooruitgang. Maar ja, dat zei A. J. Boekestijn vier of vijf jaar geleden ook al en moet je zien wat er sindsdien is gebeurd. Eerst maar eens de uitslag afwachten.

Turkse leger aan banden

In Turkije wordt het leger nu eindelijk op zijn plek gezet. Wat belangrijker is, het laat dat toe. Sinds 1980 heeft het leger minstens vier keer ingegrepen in het Turkse politieke proces. In die jaren kwam ik als journalist in Turkije, onder meer voor de processen tegen Grijze Wolven, Koerden en Linkse radicalen. Als NAVO partner en lid van de Raad van Europa had Turkije namelijk de pretentie dat het open was, dat journalisten overal mochten komen. Nou, dat hebben we geweten. Enfin, ik hoef u niet te vertellen dat een politiestaat, gerund door het leger, weinig vrijheidsgraden kent. Terug naar nu. Het is goed dat die ongezonde rol van het leger wordt beëindigd. Ik hoop alleen dat premier Erdokan maat kan houden en de balans niet laat doorslaan naar de andere kant.

8 maart 2010

Bos en Van der Laan gaan de verkiezingen winnen

Interessante Buitenhof gisteren. Superbe Clairie Polak, om te beginnen. Het item met Doctors van Leeuwen was te lang maar dat lag niet aan haar. Ze stelde de juiste vragen maar die waren na een kwartier wel op. Doctors is indrukwekkend. Meer dan superlobbyist Brinkman waar ik maar moeilijk naar kan luisteren. Snel geld storten anders is de crisis al weer voorbij was zijn boodschap. Ja, hallo, mogen we even nadenken voordat we je club helpen? Eberhard van der Laan was indrukwekkend, zoals hij dat meestal is. Niet ontwijkend maar ook niet politiserend en niet net doend alsof hij geen partijman is als dat relevant is. Samen met Bos is Van der Laan de troef die de PvdA deze verkiezingen gaat uitspelen. Vergeet Dijsselbloem, Samson en de rode ingenieurs en dat soort types. Bos en Van der Laan kunnen een geloofwaardige ouderwetse sociaal democraten act opvoeren. Als ze het slim aanpakken wordt de PvdA de grootste partij.

Overigens moet ik nog zien of het huidige modewoord 'versplintering' ook in de praktijk relevant zal blijken. Het lijkt me behoorlijk gevaarlijk om op basis van de gemeenteraadsverkiezingen en voordat er campagne is gevoerd al te besluiten dat verspintering het resultaat zal zijn. Zeker als Balkenende verdwijnt, en dat zou me niets verbazen, is het heel goed mogelijk dat er toch een drie partijen kabinet komt. Daarin is D66 dan de spil, zo lijkt het en dat betekent dat die partij met de billen bloot moet. In elk geval lijkt me de versplinteringsthese wat al te snel tot definitieve analyse verheven. Mooi stukje van Halsema trouwens in de Volkskrant (al valt het met die versplintering dus wel mee).

Washingtonse spelletjes

Veel artikelen deze week in Amerika over heibel in de top van de Witte Huis staf. David Axelrod versus Rahm Emmanuel. Een typische inside Washington game, in de Trib keurig uitgelegd door Albert Hunt. Aangejaagd door columnisten en via lekken aan journalisten. Met de suggestie van de oude Leslie Gelb (die zichzelf daarmee licht belachelijk maakte) om Volcker en Bzrezinski binnenland en buitenland te laten leiden. De terugkeer van zombies uit de Carter jaren. Bespottelijk. Maar goed voor veel speculaties. Hunt concludeert, terecht, dat het vooral een spelletje is en dat het belangrijker is of Obama zelf er de komende maanden in slaagt om de ziektekostenwetgeving erdoor te krijgen en als succes te verkopen en of hij in staat is om de stimulus ook echt als nuttig te verkopen - de Republikeinen en de Wall Street Journal proberen die boodschap te ondermijnen en Obama biedt te weinig weerwerk.

Het is niet geloof maar cultuur

Ik ben meestal geen grote fan van Hirsi Ali maar het artikel dat vandaag in de Trib staat is behoorlijk goed. Genuanceerder dan ze meestal klinkt over de beperkingen die de islam oplegt aan vrouwen en haar aanklacht meer plaatsend in de context van internationaal recht en internationale verplichtingen. Het enige schoonheidsfoutje is dat ze aan het eind van haar verhaal terugkomt op een 80-jarige man in Saoedi Arabië die een 12-jarig meisje kocht. Terecht klaagt ze dat SA net doet alsof de islamitische wet afwijkingen toestaat van het verdrag over de Rechten van het Kind dat Saoedi Arabië heeft ondertekend. Aan het einde stelt Hirsi Ali dat deze man die het kind trouwde 'zijn geloof volgde'. Dat is natuurlijk niet waar. Hij volgde zijn lusten en liet die rechtvaardigen door zijn geloof. Het gaat er niet om dat geloof allerlei rariteiten verplicht of oplegt maar juist toestaat. Daar moet cultuur, politieke cultuur onder meer, paal en perk aan stellen. Daarover moet de discussie gaan, niet over dat geloof.

Pessimisme over de Euro

In de FT schrijft Wolfgang Münchau zoals gebruikelijk een heldere analyse, deze keer over waarom de Euro zwakker zal worden tegenover de dollar en het pond. De bottom line van dit verhaal, en eigenlijk van alle analyses die ik heb gelezen, is dat de Euro in een vacuüm functioneert zolang er niet meer politieke eenheid in de EU is. En de trend, met dank aan VVD en PVV, gaat nu juist de andere kant op. Daarvoor gaan we nu een prijs betalen en ik hoop dat duidelijk gemaakt wordt wie daarvoor verantwoordelijk is. Münchau schetst twee, bleke scenario's. Hij stelt vast dat per definitie de som van de publieke en de private balansen gelijk is aan de balans van de lopende rekening. Een verandering in de ene of de andere heeft effecten. Het eerste scenario is dat de lopende rekening balans hetzelfde blijft en alle aanpassingen komen door een lagere balans in de private sector. Griekenland heeft zijn publiek probleem opgelost door een privaat probleem te scheppen. Het land blijft even bankroet. Daardoor wordt het risico groter van een recessie in de private sector, geconcentreerd in het zuiden van Europa. Zou tot een opbreken kunnen leiden.

Het tweede scenario gaat uit van een aanpassing van de lopende rekening die van licht negatief naar positief zou moeten gaan. Dat kan alleen door een waardevermindering van de Euro. Ik begrijp de economische theorie maar half, vrees ik, maar wel de implicaties. In beide gevallen hebben we een zwakke euro. De speculaties tegen de euro nemen toe. Zijn conclusie is pessimistisch en dat ben ik ook: 'We hebben altijd geweten dat een monetaire unie niet kan bestaan zonder een politieke unie op de lange termijn. Die sluwe New Yorkse investeerders (die tegen de Euro wedden) rekenen erop dat de lange termijn dichter bij is dan we dachten.'

6 maart 2010

De ware Wilders

Mijn vermoeden dat Wilders de komende honderd dagen nog wel uit de bocht vliegt met zijn anti-islam nonsens werd gisteren in Engeland bevestigd. Voor 60 Lords mocht hij zijn filmpje laten zien over de gevaren van de islam als totalitaire ideologie. Mocht dat niet duidelijk genoeg zijn dan voegde hij er nog aan toe dat Mohammed een kinderverkrachter was, een barbaar en massamoordenaar. En om te laten zien dat hij Nederland een plek op de wereldkaart zou geven als minister president omschreef hij de Turkse premier Erdokan als 'mafkees'. Hij zou alle moslimscholen in Nederland sluiten, moslims weigeren als immigrant en burgers met dubbele paspoorten op nog nader aan te wijzen gronden het land uitzetten. Ga zo door, Wilders. Duidelijkheid. Laat de kiezers weten waar ze aan toe zijn met een PVV in de kamer. In Almere en Den Haag kunnen zijn onderknuppels laten zien dat ze helemaal niet geïnteresseerd zijn in de kiezers in die steden maar enkel in macht in Den Haag. De combinatie zou de kiezers van de PVV moeten waarschuwen wat hen te wachten staat. Maar helaas, misschien krijgt Nederland wel de politieke leiding die het land verdient.

Ondertussen ratelt Thomas von den Dunk in de VK maar door over zijn geweldige kwaliteit van voorspellingen. Hij weet zeker dat Wilders geen premier zal gaan worden. Tjonge, ik onder de indruk. Als columnist wordt hij steeds irritanter, als hij iets doordachts te melden heeft schrijft hij een opiniestuk in de NRC. Vreemd.

Nieuwe SP leiding

Ik heb geen mening over de nieuwe leider van de SP. Ziet eruit als een gezellige vent, meer van het type Marijnissen dan van Kant. Maar het poppetje is niet het probleem van de SP. Ze zijn vorige keer groter gegroeid dan goed voor hen was, er moet teruggewerkt worden naar de basis van hun ideologie, hun visie op de samenleving. Want dat was nou precies waarin ze zich onderscheidden van de andere partijen.

Like deze pagina

Specialisten Amerika

Stay tuned

Wil jij elke maand naar Amerika?

  • Schrijf je in voor de maandelijkse nieuwsbrief boordevol foto's, prijsvragen en insider tips.
  • Ook ontvang je speciale deals van onze partners!

Aanmelden nieuwsbrief

Amerika kenner
Sponsors