Dinosaur Provincial Park en Tyrell Museum of Paleontology

In Alberta herleeft de krijttijd

Op alle continenten heeft men gebeente van dinosaurussen aangetroffen, maar nergens meer dan in een vallei in Alberta, honderdvijftig kilometer ten oosten van Calgary. In een deel van de badlands ligt Dinosaur Provincial Park, beschermd door de federale en provinciale overheid en in 1979 door de UNESCO op de lijst van beschermde plekken gezet. Het museum in Drumheller heeft minstens dertig complete skeletten en meer dan honderdduizend fossiele resten.

Tekst: Jean-Pierre Sylvestre

Het is warm en vochtig. Een bos van dennen en palmbomen omzoomt oevers van het meer van Bearpaw. Het gezoem van miljarden insekten verhult het gevaar van dit wilde gebied. Achter de enorme varens verschijnt een hoofd, half reptiel en half vogel. Het is groen van kleur, driehoekig en heeft grote, bolvormige ogen. Het dier, dat wel iets heeft van een kip, kijkt naar links en naar rechts met schokkerige en elektrische bewegingen, en staat dan stokstijf.

Opeens komt hij uit zijn schuilplaats en laat zich in volle glorie zien. Een lange nek, een lange staart, een rond lichaam behoorlijk hoog op zijn poten, met klauwen aan de voorzijde. Hij heeft wel iets van een struisvogel. Veel later zullen wetenschappers hem dan ook de Struthiominus noemen, wat zoveel betekent als ’die een struisvogel nadoet’. Hij stopt en dan zet hij het ineens op een rennen. Zijn staart raakt de grond niet maar werkt als evenwichtsorgaan. Inderdaad verplaatst hij zich als een struisvogel en hij verdwijnt in het bos. Opnieuw is het stil en kabbelen de golfjes op de oever van het meer.

Een 74 miljoen jaar later is dit moerassige strand een woestijn geworden van rotsen en kiezels, midden in het Noordamerikaanse continent en meer dan duizend kilometer van de Stille Oceaan. We zijn in de Canadese provincie Alberta. Welkom in het land van de Amerikaanse dinosaurussen.

Rijkste vindplaats

Een tienduizend jaar geleden, in het quartair, slepen de smeltwateren van de continentale gletsjers in het zuiden van deze regio een diepe vallei uit, op sommige plaatsen ook erg wijd. Tegenwoordig stroomt het water van de Red Deer River er doorheen. Door de erosie zijn rotslagen aan de oppervlakte gekomen die zich tijdens het einde van de krijttijd hier gevormd hebben, tussen de 140 en 64 miljoen jaar geleden. Ze hebben gezorgd voor een fantastisch landschap van gegroefde kliffen en rotspunten, gebeeldhouwd door het stromend water.

Dinosaur Provincial park is het meest spectaculaire deel van de vallei van de Red Deer River. Het is waarschijnlijk de rijkste fossielenvindplaats van Noord-Amerika voor deze specifieke tijd. In 1979 onderschreef de UNESCO het belang ervan door het toe te voegen aan de lijst van werelderfgoed dat beschermd moet worden.

Alleen onderzoekers

Op de 6622 hectaren van badlands laten zich meer dan zeventig miljoen jaren aanschouwen. Gebeente van dinosaurussen, krokodillen, zeeschildpadden, vliegende reptielen en zeedieren en ook fossiele boomstammen liggen overal verspreid. Iedere lente, als de sneeuw afsmelt, werkt de erosie verder en legt nieuwe resten van dieren bloot. Soms een scheenbeen, een wervel, een stuk kaak, een schelde of een heel skelet ... de wetenschappers hoeven ze alleen maar op te rapen. Maar alleen onderzoekers! Het is bezoekers verboden fossielen te verzamelen binnen de parkgrenzen.

’We hebben hier meer dan driehonderd opgravingen en meer dan honderd daarvan zijn bedden met fossiele botten’, zegt Fred Hammer, één van de beheerders van deze fossielenverzamelplaats. Een bed van botten is voor paleontologen zo ongeveer het equivalent van de grot van Ali Baba. Stel u een concentratie voor van een stuk of honderd dinosaurussen op een terrein van twee à drie meter breed en een lengte van enkele honderden meters. Het is hier dat het slib uit de krijttijd de kadavers heeft bedekt van de dieren die door het rivierwater waren meegesleurd.

’In 1979 heeft een groep van Canadese paleontologen een bed fossiele botten ontdekt van meer dan drieduizend vierkante meter’, vertelt Dr. Philip J. Currie, een dinosaurussenexpert van het Tyrell Museum of Paleonthology. ’We hebben daar alleen al meer dan 1100 stukken gebeente geteld waarvan 84 procent kan worden toegeschreven aan gehoornde dinosaurussen, vijf procent aan therapodes en vier procent aan dinosaurussen met eendachtige bekken. De rest is van vissen, amfibische dieren, kleine reptielen en zoogdieren. Deze regio was geweldig rijk aan dierenleven, gedurende vele miljoenen jaren, en het is dan ook niet zo verbazend dat we een zo grote concentratie van overblijfselen hebben gevonden.’

Pootafdrukken

In de hele wereld kennen we maar zo’n zeshonderd varianten van dinosaurussen, maar daarvan zijn er 36 in Alberta gevonden. Alle Canadese dinosaurussen zij bovendien in hun geheel ontdekt. In het algemeen kan een paleontoloog over maar één deel van een skelet beschikken. Maar hier hebben sommige dinosaurussen zelfs hun pootafdruk achtergelaten, hun uitwerpselen en hun voedsel!

Sinds de ontdekking van de eerste versteende botten, een anderhalve eeuw geleden, heeft de studie van de dinosaurussen enorme voortgang geboekt. Paleontologen hebben detective-achtig zoekwerk verricht, en zijn erin geslaagd zelfs de kleinste aanwijzingen ’aan het praten te krijgen’. Wat blijft is niettemin een scherp debat over hun classificatie: zijn het koudbloedige of warmbloedige dieren? Lange tijd hing men vooral de eerste hypothese aan. Maar tegenwoordig neigen meer en meer wetenschappers naar de tweede. ’Net als reptielen zijn hagedissen dieren die kruipen op naar buiten gedraaide poten, die hun buik op de grond drukken om van de warmte te profiteren’, zegt Dr. Currie. ’Ze hebben niet de kracht om zich meer dan een paar seconden op hun achterpoten op te richten, terwijl dinosaurussen rechtop kunnen staan, met hun ledematen voor hun lichaam, en een groot aantal van hen op hun achterpoten lopen. Onder dieren uit dezelfde tijdsperiode ziet men het overeindstaan alleen onder de zoogdieren en de vogels, die beide in staat zijn hun lichaamstemperatuur te reguleren. Deze houding van dinosaurussen suggereert daarom dat het hier ook om warmbloedige dieren gaat.’

Onderzoekers hebben de stofwisseling bestudeerd en de noodzakelijke druk berekend om het bloed rond te pompen door de vijf meter lange nek van een brachiosaurus van dertig ton. Daaruit hebben ze afgeleid dat zo’n circulatie alleen mogelijk was met een hart van vier kamers en warm bloed. Lange tijd dacht men dat dinosaurussen alleen in de tropen waren te vinden. Maar sinds het einde van de jaren tachtig hebben verscheidene ontdekkingen getoond dat deze dieren ook regelmatig in de arctische en antarctische zones verkeerden. Deze zones, die toen weliswaar minder koud waren dan nu, waren niettemin onderworpen aan relatief lage temperaturen, vaak bevroren en gedurende een deel van het jaar nogal donker: geen erg vriendelijke omgeving voor een gigantische reptiel.

Studies tonen ook aan dat de dinosaurussen een complex sociaal leven kenden. Zo verzorgden ze, in tegenstelling tot veel reptielen, hun jongen nadat ze uit de eieren waren gekomen en ondernamen ze met de seizoenen behoorlijke migraties. Veel onderzoekers vragen zich dan ook af of het niet eenvoudigweg dinosaurussen waren in plaats van dieren die behoren tot de groep reptielen.

Wereldhoofdstad

De eerste sporen van dinosaurussen werden in 1874 in Alberta ontdekt. Tien jaar later liep de Canadese geoloog Joseph Burr Tyrell, die met zijn kano de Red Deer River op voer, vast in een kreek. Al wroetend in de grond om rotsen te verwijderen, ontdekte hij opeens de enorme schedel van een vleesetende dinosaurus. Hij noemde het dier naar de provincie: Albertosaurus. Dit was 74 miljoen jaar geleden aan de oever van de Bear Paw het grootste roofdier. Staande op zijn achterpoten, mat hij bijna drie meter. Hij was acht meter lang en moet meer dan tweeduizend kilo hebben gewogen. Onderzoekers hebben uitgerekend dat hij bij het achtervolgen van een prooi een snelheid van wel veertig kilometer per uur kan hebben ontwikkeld. De poten aan zijn voorzijde hadden twee kleine vingers met sterke klauwen en de spieren van zijn nek waren enorm sterk ontwikkeld, om een massief hoofd te kunnen dragen waarvan de kaak was voorzien van lange, kromme tanden.

Drumheller, een kleine dorpje in de woestijnachtige vallei van de Red Deer, vindt zichzelf de wereldhoofdstad van de dinosaurussen.

Drumheller ligt niet ver van de plek waar die eerste Albertosaurus werd gevonden en leeft nu al een jaar of twintig van de dinosaurussen-manie. Hier dateert de interesse in deze dieren al van vòòr Jurassic Park. De beelden die ze hebben gemaakt, met een natuurlijke grandeur maar misschien wat naïef, duiken opeens op als je een weggetje in draait.

Niet dat deze interesse in paleontologie geheel onbaatzuchtig is. Op de weg die naar het museum leidt, bevindt zich een winkel die is gespecialiseerd in de verkoop van fossielen, voornamelijk echte dinosaurus-botten. Hier kunt een fragment van een hoorn van een triceratop kopen voor tweehonderd dollar en een deel van een schouderblad van een dinosaurus met eendebek voor twee maal dat bedrag.

Donna Goodwin, die verantwoordelijk is voor deze zaak, verbergt niet dat haar interesse in de fossielen puur commercieel is. Ze krijgt meer dan 20.000 bezoekers per jaar over de vloer en ze honderdduizenden dollars om. De oude botte zijn goud waard. Volgens een werknemer zouden er meer dan honderdduizend stukken fossiel nog in de velden liggen, evenveel als in het museum.

Om de fossielen die in heel Alberta zijn gevonden een onderdak te bieden, heeft de Canadese regering in 1985 in Drumheller het Tyrell Museum of Paleontologie geopend, een waar paleis voor dinosaurussen. Meer dan dertig complete skeletten staan er opgesteld, waaronder een paar die door hun grootte en hun massa de verbeelding te boven gaan. Neem bijvoorbeeld dat gigantische skelet van een Tyranosaurus waarvan de schedel zich vijf meter boven de hoofden van bezoekers bevindt. Deze vleeseter was het meest geduchte roofdier aller tijden. Hij leefde aan het eind van de dinosaurussen tijd, aan het eind van de krijttijd en is de meest perfecte van de hagedisachtigen. Geologisch gesproken was het echter een toevallige passant in vergelijking met de meest voorkomende dieren in de vallei van de Red Deer River, aangezien ze enkele miljoenen uit elkaar liggen.

In het museum werken een stuk of twintig specialisten in het laboratorium aan de meer dan honderdduizend gecatalogiseerde fossielen. Volgens directeur Dr. Currie is het de grootste collectie ter wereld van dinosaurussen uit de krijttijd. In meerdere opzichten biedt Dinosaur Provincial Park een inzicht in hoe deze regio er tientallen miljoenen jaren geleden uitzag.

Reisinformatie

De vallei van de Red Deer River is gevormd door smeltwater van de geltsjers in de meest recente ijstijd. Hij snijdt een diepe voor in de prairie, en heeft een surrealistisch landschap geschapen van onbegroeide, zongebrande heuvels en vlaktes die op aan de maan doen denken. De Alberta Badlands vormen een raar stukje midden in de prairie vol gras. Ze worden extra interessant door het Royal Tyrell Museum of Paleontology, vaak omschreven als één van de beste musea in natuurlijke historie van Noord Amerika.

Vanuit Calgary neemt u Route 2 North, richting Edmonton. Na een kilometer of 25 pikt u Route 72 op en vervolgens Route 9, één van de weinige wegen in de prairie die als ’scenic’ wordt omschreven. U komt dan vanzelf in Drumheller, zo’n anderhalf uur rijden van Calgary. Drumheller, een oude mijnstadje, is op zich geen interessante stad maar de voor de hand liggende verblijfplaats als u naar het museum wilt gaan. Het museum ligt acht kilometer ten noorden van het stadje. Drumheller is ook het uitgangspunt van een bezoek aan de Alberta Badlands en Dinosaur Provincial Park. Little Fish Provincial Park, ten oosten van de stad, heeft een camping die aantrekkelijker is dan de twee in de stad.

Het Drumheller Dinosaur & Fossil Museum is klein maar geeft een redelijke introductie tot de regio. De trots is een Edmontosaurus, met zijn typische eendebek. Het beest is meer dan vierduizend kilo zwaar en negen meter lang. Geopend: in mei en juni van 10.00u tot 17.00u, in juli en augustus van 10.00u tot 18.00u. Tel: (403)823-2593.

Het Royal Tyrell Museum of Paleontology trekt meer dan eenhalf miljoen bezoekers per jaar. Het biedt behalve een mooi ontworpen museum aanzienlijk meer dan alleen botten. Het geeft ook de geschiedenis van de aarde en is een plek waar serieus wetenschappelijk onderzoek plaats vindt. De hal met de grote dinosaurussen is het hoogtepunt van het bezoek, maar laat u niet verleiden om de tussenliggende verklarende opstellingen over te slaan. U kunt ook een blik werpen in het preparation lab, waar onderzoekers de fossielen prepareren.

De grote dinosaurussen skeletten staan opgesteld in een omgeving die moet aangeven hoe ze geleefd hebben. Er staan ook plastic modellen, op originele grootte, die laten zien hoe de dieren er in werkelijkheid hebben uitgezien.

Geopend: van mei tot september van 9.00u tot 21.00u iedere dag; van oktober tot april van 10.00u tot 17.00u (’s maandags gesloten). Toegang is $5, gratis op Dinsdagen. Tel: (403) 823-7707.

Dinosaur Provincial Park ligt op 175 kilomter van Drumheller. Het startpunt hier is Field Station of the Tyrell Museum. Het park heeft een prima camping die het hele jaar open is. Brooks, een stadje aan de Tarans-Canada (Route 1) is de dichtstbijzijnde pleisterplaats.

Het park omvat de mooiste, of de meest vervreemdende stukken van de badlands, en de rijke bedden met fossielen. Een Badlands Bus Tour brengt u naar de opgravingen in het centrum van het park waar u normaliter niet kunt komen. Romdom het Field Center zijn ook wandelroutes uitgezet.

Geopend: van mei tot september van 9.00u tot 21.00u, van oktober tot april van 10.00u tot 17.00u alleen op zaterdag en Zondag. Tel: (403)378-4342.

The Dinosaur Trail is een route van 51 kilometer vanuit Drumheller waarin de uitzichten op de badlands en opgravingen zijn opgenomen. De meeste plaatsen om te stoppen zijn op de vlakte boven de vallei zelf. In Drumheller heeft het infocentre een Visitor’s Guide to the Drumheller Valley beschikbaar. Midland Provincial Park heeft wandelpaden maar geen camping.